شام سالگرد

      نانسي. آ. كاواناف[1]

       ترجمه: نگار صائن

   "در محل هميشگي بيا به ديدنم. بايد صحبت كنيم."

  همه چيز آماده بود: شام، نور شمع، گل ها و هديه.

  هنگامي كه مرد سر رسيد، زن لبخند زد.

 - "سالگردمان مبارك عزيزم."

  مرد، دستپاچه شد. "سالگرد؟"

 - "مي داني، سالگرد جداي مان. حالا هديه ات را باز كن."

  مرد جعبه را كه كف بشقابش گذاشته شده بود باز كرد. پس از ضربه ي ملايمي

  به سيگار، پك كوتاهي به آن زد.

  هديه اش را باز كرد و خودش را جلو كشيد. نگاهش روي سيب زميني هاي

 پوره شده فرود آمد.

  زن موبايلش را برداشت: "عزيزم، لطفا به پدر اُ مالي[2] خبر بده كه ما ديگر

  براي عروسي در كليساي مريم مقدس آماده ايم."  

ایستگاه خلوت بود. وارد که شد به تنها درخت

بید ایستگاه تکیه زد  و دنبال ریل را گرفت تا

به کوههای دور دست رسید. قطار از مشرق

 می آمد. دسته گلی را که خریده بود در دست

جابجا کرد ، بویید ،به سینه گرفت .

قطاردر پرده ای از دود وارد ایستگاه شد .

مردان پیاده شدند...

زنان پیاده شدند...

لوکوموتیوران هم...

خبری از ( ا و ) نشد .

قطار خالی در ایستگاه منتظر مسافران بعدی خود

بود اما او همچنان منتظر بود .

جوانی از در ایستگاه داخل آمد .نزدیک

شد و به سمت دیگر درخت تکیه زد.

قطار بعدی دقایقی دیگر می رسید .

دسته گلی که خریده بود را در دست

جابجا کرد ، بویید  به جوان تازه وارد

بخشید  واز ایستگاه خارج شد.

   کارگردان: ویتوریو دسیکا

به راستی چه چیزی در داستان پیرمردی فرتوت و

خسته و سگی زشت وجود دارد که این همه سال

 جذابیت خود را برای مخاطب آگاه سینما حفظ کرده

 است؟

در جایی اومبرتو می گوید  که می خواهد با زن

صاحبخانه از طریق نمردن خود مبارزه کند.

این فیلم در واقع حکایت مبارزه اوست .

پیرمردی که همه منتظر مرگ او هستند

و همین است راز جذابیت این فیلم.

اومبرتو با زن صاحبخانه به مبارزه بر

 می خیزد اما این مبارزه در واقع در سطحی

 بالاتر و در مقابل نظام حاکم اجتماعی ایتالیای

معاصر صورت می گیرد . مساله اومبرتو فقط

 تامین هزینه کرایه اتاق محقری است که بتواند

در آنجا حریم خصوصی خود را داشته باشد اما

در راه تهیه پول همراه او لایه به لایه در

مردابی فرو می رویم که از بیرون اسمی

دارد به نام  (ایتالیا) .

ایتالیایی که حتی مذهب را هم به مناسبات

 نادرست خود آلوده کرده است وهمه

درهای نجات بر روی آن بسته است .

در مبارزه اوبرتو، بازنده اصلی خود

 اوست . این را می توان از همان ابتدای

 فیلم با انتخاب نماهای (دسیکا) فهمید .

 فیلم با نمای ناقوسها و نمایی از مردم که

 از فاصله دور به شکل مورچه های ریز

 در آمده اند و در خیابانها در آمد و شد هستند

 شروع می شود .

در واقع فیلم با تاکید بر معماری شهر رم

 شروع می شود . معماری ای که بدون توجه

 به انسان، فقط در ارتفاع بناها خلاصه شده

است و کارکردی که دارد فقط برای مخفی

 کردن انسانها از همدیگر است.

به یاد داشته باشیم اولین استفاده ای که از بنا

و معماری در این فیلم می شود برای مخفی

 شدن دسته پیرمردان معترض از نگاه ماموران

پلیس است.

تکنولوژی هم در این فیلم یا بهتر بگوئیم در

 این مبارزه نه تنها به کمک قهرمان قصه

نمی آید بلکه در مسیر عکس اوست و به

عنوان یک مانع برای اومبرتو ظاهر می شود.

ابزاری که انگار هیچ کارکردی جز کشتار

ندارد و به تنهائی آدمها کمک می کند.

در سکانس سگ کشی و همچنین تصمیم

 به خودکشی اومبرتو ، ساخته دست بشر،

 هر چه که باشد را می توان برای کشتار

استفاده کرد و اگر بخواهیم استفاده ای غیر

 از این از آن بکنیم می شود در شکل اتوبوسی

 ظاهر می شودکه همکار و رئیس سابق اومبرتو ،

 برای خلاصی از دست او و تنها گذاشتن او

 در این مبارزه به آن متوسل می شوند.

smoke        ساخته ی وین ونگ ، پنج داستان به هم

   پیوسته و مرتبط را روایت می کند که همه شان حول

   روابط والد ـ فرزندی می  گردند . در اینجا با خانواده های

   سالم و شادی روبرو نیستیم چرا که به هر ترتیب این

 فیلم در ارتباط با پدر و مادر بودن در دنیای مدرن است،

 جایی که سیستم نگهداری فرزند نزد تنها یکی از والدین

در حال جا افتادن است. دنیایی که تعداد زیادی از نوجوانان

گرفتار بزه کاری و جنایت در آن وجود دارد .

این فیلم در نیو یورک ۱۹۹۰ ، از سیگار فروشی واقع در

 بروکلین ، تقاطع خیابانهای سوم و هفتم شروع می شود.

 مالک مغازه کوچک ، آگی رن ( با بازی هاروی کیتل) است .

 مردی دوست داشتنی که عادت دارد با مشتریانش راجع

 به موضوعات مختلفی مثل بیس بال و رویدادهای غیر مترقبه

  گپ بزند.

 آگی ، مشتریان معینی دارد . یکی از آنان پل بنجامین ،

نویسنده ی بخت برگشته ای است که از چند سال قبل ،

 زمان کشته شدن همسرش ، امید چندانی به زندگی ندارد .

 و جالب اینکه اسم اصلی ( آستر) نویسنده ی داستان فیلم

هم ( پل بنجامین) است.

روزی پل پریشان حواس ، بعد از تهیه کردن سیگار روزانه و ترک

 مغازه ، وارد مسیر مخصوص اتوبوسرانی می شود که اتوبوسی

در آن در حال پیش آمدن است . جان او توسط پسر شانزده

 ساله ای به نام رشید کول نجات می یابد .

پل به عنوان قدردانی از رشید دعوت می کند که اگر جای 

دیگر برای رفتن ندارد بر ای چند شب در خانه ی او مهمان

 باشد . ناجی جوان پیشنهاد او را قبول می کند. رشید

 تعریف می کند که در جستجوی پدرش که مدتهاست

 گم شده سفر می کند .

در همین حال ، آگی به صورت ناگهانی معشوقه ی

قدیم اش (بی مک نات) را ملاقات می کند که بعد

 از ۱۸ سال برگشته تا به آگی اطلاع دهد که او پدر یک دختر

 معتاد به کراک و آبستن است به نام( فلیسیتی) .

در جایی از فیلم ، پل برای آگی توضیح می دهد  که برا ی

 ساختن یک داستان خوب ،باید بدانی که چگونه همه ی

 عناصر موجود را درست و به جا تحت کنترل داشته باشی.

 ( دود) این پند را خود به کار می بندد اما بدون آنکه زیاده از

 حد روی آن حساب کند. اگر یک کاستی به وضوح در کار

کارگردان به چشم آید ، همانا این است که ( ونگ) سعی

کرده است بیش از اندازه اشک تماشاگر را جاری کند . 

فیلم در روشی که برای پرداخت کاراکترها و روابط میانشان

 به کار گرفته است صادقانه عمل می کند. خواه در نمایش

پدر و سری که سالهاست یکدیگر را ملاقات نکرده اند و

یا مردی و پسری که هیچگونه آشنایی و ارتباط حتی در

 رنگ پوست هم ندارند ، چیزی که خانواده نام دارد را به

 تصویر می کشد و این امکان را فراهم می کند که

تماشاگر مردی واقعی نما را در موقعیت های باور پذیر

دریافت کند.         

دیالوگهای نوشته شده توسط پل آستر ، بسیار درخشانند .

 هرمکالمه ای حد اقل حاوی یک خط خاطره انگیز و به

 یاد ماندنی است که همیشه در وضعیتی به ظاهر

 بی اهمیت ارائه می شودو این تلفیق بسیار هوشمندانه

 و هماهنگ صورت می گیرد.

مخلوقات آستر مانند مردم واقعی حرف می زنند و

عمل می کنند و این به ما کمک می کند تا با آنها

 احساس یگانگی کنیم .

متن نوشته شده آنچه را که کاراکترها به سادگی

می گویند تا تماشاگر عام را جلب کند ، گنگ نمی نماید.

یکی از فریبنده ترین لحظات ( smoke) هنگامی اتفاق

 می افتد که( آگی) راجع به پروژه ای که در یازده سال

 گذشته او را از پای در آورده است صحبت می کند :

 هر روز صبح ، راس ساعت مشخص ، او به خیابانی در

 نزدیکی مغازه اش می رود و یک عکس سیاه  سفید با

دوربین صدو سی و پنجش می گیرد .

در طول این مدت او بیش از چهار هزار عکس جمع کرده

 که هرکدام از آنها داستانی را روایت می کنند در حینی

 که( پل) از دیدن آلبومهای عکس آگی از خود بیخود شده

با دیدن نمایی از صحنه ی مرگ همسرش وحشت زده

می شود. انگار در اثبات این نکته که قدرت تصویر ،

هر تصویری ، بسیار قوی و محکم است.

(smoke)به عنوان اسمی برای یک فیلم در جایگاه

یک تمهیدمضاعف کننده ظاهر می شود . به نظر

می رسد که همه در این فیلم سیگار می کشند .

پک زدن به سیگار راهی برای به آرامش رسیدن

است و باعث برقراری ارتباط افراد با یکدیگر می شود

و بر حسب شرایط در حکم شروع کننده و پایان

دهنده مکالمه است .

در واقع فارغ از آنچه در صحنه های فیلم اتفاق می افتد ،

دود سیگار همیشه در آنجا هست و در فضا به چرخش

 در می آید.

رسیده است که متن آن خیلی تفکر بر انگیز بوده

 است برایم :

مثل مادرم با اون زندگی زوری

کسیکه خلاصه شد تو قابلمه و قوری

کسی تا حال نتونسته ببینه بدنشو

کسی اصلا نتونسته بگیره روسریشو

می گفت بعد مرگ می برنش جهنم

می گفت آدمو از سر مو آویزون می کنن

گفتم مکه نکفتن بهشت زیر پای شماست؟

ماما بهشت سر کاریه بیا دنیا رو بچسب

می گفت اذون داره می گه مو تنم سیخ شده

گفتم می ترسی ترس به روحت میخ شده

هفتاد سال زن بوده یعنی کلفت

یعنی چیزی تو زندگیش ندید جز خفت

زنیکه گناه بود بودنش ولی بی جرم

زنیکه استحاله کرده بودنش توفال

زنیکه خیانت نکرد به شوهرش ، چی شد؟

۵۰ سال فحش شنید و کتک خورد

باید تو سری بخوره بمیره نفس نکشه

عکس هیچ پرده ای رو بی قفس نکشه

زنیکه همیشه یه سایه اونو می پایید

عروسکی که مرد به هر شکل باهاش می خوابید

بوی سیلی و شلاق می دی خانوم!

تا کی می خوای به مردها باج بدی خانوم؟

مثل وطن شدی همدم ولگردها

تقدیر تو دست تویه واسه فردا

بوی زمین سوخته مون رو میدی خانوم!

تو هم از عرش به فرش رسیدی که خانوم!

ما که از مردی مردیم لا اقل تو زن باش!

یه کم از عطر غیرتت رو ما هم بپاش!

ما که از مردی مردیم وچیزی ندیدیم

ازتو کتاب اسم رستمو فقط شنیدیم

که اگه اونم بود امروز حتما کراکی بود

رستم ، امروز از جنس بد شاکی بود

رستم اگه بود واسش جرم می ساختن

تو گردنش آفتابه لگن می انداختن

شاید می رفت جنگو بر می گشت احترام داشت

سردار سپاه می شد تو دبی سهام داشت

رستم می تونست حتی به قولی گنجی شه!

یک امکان تو پوپر بخونه فرنگی شه

می شد اسلامو سکولاریستی تعبیر کنه

می شد تو هرمنوتیک قرآنو تاویل کنه

می شد فیلم بسازه تو کن تقدیر بشه

می شد جوک بگه معترض تعبیر بشه

شاید می رفت اروپا الان ۲ تا پاس داشت

اونجا تاکسی می روند اینجا الگانس داشت

تو هر عید می رفت تو کنسرتها می رقصید

دیگه حرف سیاسی نمی زد می ترسید

رستم اگه بود می گفت جدم عرب بود

خزر مال روسا خلیج، خلیج عرب بود

رستم اگه امروز بود رستمو از یاد می برد

شاهنامه بیست ، سی سال رو طاقچه خاک می خورد

خانوم ما مرد نیستیم تو رومون خط بکش

پرچمو بگیر خودت بشو رئیس جنبش!

  راستش فکر می کنم دیگر همه به این نتیجه رسیده ایم

که برای تغییر در وضع  موجود دنیا باید سیاست دنیا را

به زنان سپرد . این بار که شانس با ما یار نبود تا اولین

رئیس جمهور زن ایالات متحده را به چشم ببینیم .

اتفاقی که می توانست مبدا دوره ی جدیدی از تاریخ

باشد و مابعدها با افتخار می توانستیم برای نوادگان

خود تعریف کنیم که این واقعه را به چشم و شاید به

 طور مستقیم از صفحه ی تلویزیون دیده ایم .

 این افتخار اصلا ربطی به آمریکا دوستی من یا دشمنی

 من با آمریکا ندارد بلکه بیشتر به این دلیل است که شاید

تا سالهای بعد دیگر نتوانیم آنقدر مردم ایالات متحده را اینقدر

روشن فکر ببینیم که رای به ریاست جمهوری یک زن بدهند .

هر چند (هیلاری رودهام کلینتون) و همسرش در گفتگویی

اعلام کردند که از این به بعد به تربیت تنها دخترشان برای

 پیروزی در رقابتهای ریاست جمهوری بعدی می اندیشند .

اما فکر می کنم فارغ از هر دید فمینیستی یا ضد آن دیگر

نوبت به زنان رسیده است تا اداره ی دنیا را به دست بگیرند .

 بلکه کمی از این فجایای حاضر کم شود .

اما در مورد شعر بالا باید بگویم که جزء معدو شعرهای

با کیفیت و معنی ای بود که در حوزه ی ترانه برای موسیقی

رپ فارسی شنبده ام .

به جرات می توان گفت که به جز کارهای (سروش

هیچکس) و چند نفر معدود که از شروع کنندگان رپ

 فارسی بوده اند ، هیچ کار با کیفیتی در این زمینه

ارائه نشده است و بقیه برای خالی کردن عقده های

روانی خود پا به این عرصه می گذارندو از هرگونه

 ارائه ی مانیفست حتی سطح پایین هم نا توان هستند .

در این برهوت این ترانه که هنوز اسم خواننده ی آن را

 کشف نکرده ام می تواند نوید ورود کسی را بدهد که

 حد اقل یک نوع تفکر سازنده پشت اثر و هدفش از

 ورود به میدان وجود دارد.

                                                                                          امیر